KRIJIMTARIA NUK KA MOSHË
Mevlan Shanaj
Ky kapitull më është imponuar nga disa mendësi që kam dëgjuar së fundi lidhur me moshën e krijuesit në vendin tonë.
Më ka bërë përshtypje mënyra se si, në disa raste, mosha duket sikur merret si një argument më vete për të vënë në dyshim të drejtën e një artisti për të vazhduar të krijojë.
E kam menduar gjatë këtë çështje, sepse në kinematografinë shqiptare nuk kemi pasur, sidomos në regji, shumë raste që të mund t’i merrnim si shembull të vazhdimit të krijimtarisë në moshë të madhe. Por mungesa e shembujve tek ne nuk do të thotë se fenomeni nuk ekziston.
Përkundrazi, mjafton të shohësh historinë e kinemasë botërore.
Një herë, në Suedi, gjatë një bisede me një regjisor që ishte mbi të gjashtëdhjetat, ai më tha diçka që më ka mbetur në mendje.
Po flisnim për mundësinë e realizimit të filmave dhe për mbështetjen që regjisorët merrnin nga Instituti Suedez i Filmit.
Ai më tha: “Ne realizojmë filma me mbështetje të Institutit Suedez të Filmit. Derisa të jetë gjallë Bergmani, pjesa më e madhe e buxhetit shkon për Bergmanin.”
Nuk e mbaj mend këtë fjali vetëm për shifrën apo për mënyrën e financimit. E mbaj mend sepse pas saj qëndronte një mendim shumë i qartë: një regjisor nuk e humbet vlerën e tij krijuese vetëm sepse ka kaluar një moshë të caktuar.
Të njëjtin mendim ma kanë shprehur edhe në Greqi, në lidhje me Theo Angelopoulos. Edhe atje më është folur për një regjisor të madh që vazhdonte të kishte një vend të rëndësishëm në jetën e kinemasë greke.
Këto përvoja më kanë bërë të mendoj se çfarë është në të vërtetë mosha për një krijues.
Regjisori i filmit ka nevojë për një trup që ta ndjekë procesin fizik të krijimit: xhirimet, udhëtimet, orët e gjata në shesh, përsëritjet, lëvizjen, presionin e organizimit të një ekipi të madh.
Edhe skulptori përballet me një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me materialin, me peshën, forcën dhe punën fizike.
Prandaj këto profesione mund të kenë kufizime fizike më të dukshme me kalimin e moshës.
Por kufizimi fizik nuk është kufizim i ndjeshmërisë dhe imagjinatës.
Për shkrimtarin, poetin, eseistin, kompozitorin apo piktorin, marrëdhënia me veprën mund të vazhdojë në kushte shumë më të ndryshme fizike.
Një dorë që lëviz më ngadalë nuk e pengon domosdoshmërisht një mendim të lindë.
Një trup që lodhet më shpejt nuk do të thotë se imagjinata është plakur.
Historia e kinemasë botërore e dëshmon këtë në mënyrë të jashtëzakonshme.
Ingmar Bergman realizoi Saraband në moshën 85-vjeçare. Michelangelo Antonioni vazhdoi të krijonte në të 90-at.
Clint Eastwood realizoi Juror No. 2 në moshën 94-vjeçare.
Dhe ka raste edhe më të jashtëzakonshme, si Manoel de Oliveira, i cili vazhdoi të xhironte mbi moshën 100-vjeçare.
Janë emra të mëdhenj të kinemasë, por ajo që më intereson këtu nuk është madhështia e emrit të tyre.
Është fakti që mosha nuk ua kishte mbyllur derën krijimtarisë.
Kjo më bën të mendoj se pyetja nuk duhet të jetë: “Sa vjeç je?”
Pyetja e vërtetë është: “Çfarë ke ende për të thënë?”
Sepse mosha mund të ndryshojë trupin, ritmin e punës, fuqinë fizike, por nuk përcakton vetvetiu fundin e krijimtarisë.
Fundi mund të vijë kur njeriu nuk ka më dëshirë, më kuriozitet, më nevojë për të komunikuar me botën — ose kur gjendja fizike nuk e lejon më mënyrën e punës që kërkon profesioni.
Dhe këtu qëndron edhe një paradoks i bukur: sa më shumë kalon jeta, aq më shumë material jetësor mund të ketë krijuesi në duar.
Kjo është veçanërisht e vërtetë për një regjisor. Ai nuk krijon vetëm nga ajo që di, por edhe nga ajo që ka përjetuar.
Filmi i një njeriu që ka jetuar gjatë mund të mbartë brenda vetes një përvojë që nuk mund të fitohet në asnjë shkollë.
Prandaj mosha mund t’i marrë disa mundësi fizike, por mund t’i japë krijuesit diçka tjetër që nuk blihet dhe nuk mësohet: përvojën e jetës.
Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse disa artistë vazhdojnë të krijojnë në moshë të madhe jo për të provuar se janë ende të rinj, por sepse ende nuk e kanë mbaruar bisedën e tyre me jetën.
Në fund të fundit, krijimtaria nuk është një profesion që mbyllet me një datë në kalendar. Ajo është një nevojë.
Dhe për sa kohë kjo nevojë ekziston, për sa kohë mendimi kërkon të marrë formë, për sa kohë artisti ka diçka për t’i thënë botës.
“Nuk është vonë të tregosh.”
Ne foto De Oliveira i cili filmin e fundit e realizoi ne moshen 100.