“Ata që vrapuan drejt lirisë”
Para se Shqipëria të dëgjonte fjalën “demokraci” në sheshet e dhjetorit 1990, kishte shqiptarë që e kishin ëndërruar, kërkuar dhe paguar shtrenjtë lirinë.
Ishin djem të rinj, shumë prej tyre fare të panjohur për historinë zyrtare. Djem që një ditë morën një vendim të jashtëzakonshëm për kohën: të largoheshin nga Shqipëria komuniste.
Nuk po kërkonin pasuri. Nuk po kërkonin pushtet. Në shumë raste kërkonin vetëm atë që njerëzit e lirë e konsiderojnë të natyrshme…të jetonin pa frikë, të flisnin pa u dënuar dhe të zgjidhnin vetë fatin e tyre.
Por rruga drejt lirisë nuk ishte e lehtë.
Kufiri shqiptar ishte një vijë e përgjakur.
“Të kaloje kufirin, ishte si të arratiseshe përballë një toge pushkatimi”!
Për shumë prej tyre, arratisja përfundoi me plumba. Disa u vranë në kufi, të tjerë u kapën, u burgosën e u torturuan. Pas tyre mbetën nëna, baballarë, vëllezër, motra dhe familje që shpesh u vuajtën edhe më tej nga regjimi vetëm sepse një njeri i tyre kishte tentuar të largohej.
Ata që mbërritën përtej kufirit nuk e harruan vendin nga kishin ardhur. Shumë prej tyre folën, shkruan, denoncuan diktaturën dhe ndihmuan që bota të mësonte se çfarë ndodhte pas atij kufiri të mbyllur.
Sot, kur flasim për rrëzimin e komunizmit dhe për lindjen e demokracisë shqiptare, kujtojmë me të drejtë protestat e studentëve dhe ngjarjet e viteve 1990–1991.
Por duhet të kujtojmë edhe ata që erdhën përpara.
Ata që nuk pritën që dikush t’u jepte lirinë.
Ata që tentuan ta fitonin vetë.
Disa ia dolën. Shumë nuk arritën kurrë.
Prandaj, kur flasim për demokracinë shqiptare, nuk duhet të harrojmë as ata djem që u nisën natën drejt kufirit dhe nuk u kthyen më. Emrat e tyre mund të mos jenë të gjithë të shkruar në librat e historisë, por historia e lirisë shqiptare është shkruar edhe me jetët e tyre.
Ata nuk e rrëzuan të vetëm regjimin. Demokracia nuk lindi vetëm prej tyre. Por ata ishin ndër njerëzit që, shumë vite përpara se të hapej sheshi i protestës, i treguan një shoqërie të mbyllur se ekzistonte një botë tjetër.
Një botë ku njeriu mund të ishte i lirë.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, ata meritojnë të kujtohen jo si “të arratisur”, siç i quante propaganda e kohës, por si njerëz që kërkuan lirinë.
Disa e gjetën atë përtej kufirit.
Disa e paguan me jetën.
Por të gjithë janë pjesë e kujtesës sonë.
Dhe një demokraci që harron njerëzit që vuajtën përpara se ajo të vinte, rrezikon të harrojë edhe çmimin e lirisë.
Disa foto nga protesta e parë e djemve të arratisur në vitin 1989 në Athinë!
Ilir Jano
Korçë, gusht 2026
@NewsIn.Al
